ลักษณะทางพฤกศาตร์ต้นกระดูกไก่ดำ

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ของพืชสมุนไพร
ส่วนหนึ่งของวิชา พฤกษศาสตร์พื้นบ้าน
อาจารย์ วิภา สุทธิประทีป
โดย
คุณกานต์ระพี ภัทรเกียรติวิสาล (๖๖๐๓๑๐๓๖)

จากพืชล้มลุกที่ไม่เคยนำมาใช้ประโยชน์และเกือบจะตัดทิ้ง สู่สมุนไพรข้างบ้านที่มีประโยชน์มหาศาล และนำมาสู่การทำยาสามัญประจำบ้านโดยใช้ภูมิปัญญาไทย แบบง่ายๆ

ต้นกระดูกไก่ดำ

ต้นกระดูกไก่ดำ Willow-leaved Justicia
ชื่อวิทยาศาสตร์ Justicia gendarussa Burm.f.
(ชื่อพ้องวิทยาศาสตร์ Gendarussa vulgaris Nees)
จัดอยู่ในวงศ์เหงือกปลาหมอ (ACANTHACEAE)

Taxon

ต้นกระดูกดำเป็นไม้ล้มลุก พุ่มขนาดเล็ก ความสูงไม่เกิน 1 เมตร เป็นไม้กลางแจ้ง ขยายพันธุ์ด้วยวิธีการปักชำและการเพาะเมล็ด ขึ้นได้ดีในดินที่ร่วนซุย มักขึ้นเองตามริมลำธารในป่าดงดิบ

ข้อต้นกระดูกไก่ดำ

ลำต้นเป็นสีแดงเข้มถึงสีดำหรือเป็นสีม่วง เกลี้ยงมัน ลักษณะของลำต้นและกิ่งเป็นปล้องข้อ ดูคล้ายกับกระดูกไก่ ตามลำต้น กิ่งก้าน และใบมีสีแดงเรื่อๆ

การเรียงใบ-กระดูกไก่ดำ

การเรียงใบ (Leaf arrangement): แบบตรงข้าม (opposite)
เป็นการเรียงตัวที่แต่ละข้อมีใบสองใบ ออกตรงข้ามกัน แบบ ‘ตรงข้ามสลับตั้งฉาก’ (opposite decussate) คือคู่ใบของข้อหนึ่งเรียงในแนวตั้งฉากกับคู่ใบของข้อที่อยู่ถัดไป

การเรียงใบ-กระดูกไก่ดำ
ใบกระดูกไก่ดำ
ใบ-กระดูกไก่ดำ
ดอก - กระดูกไก่ดำ

ต้นกระดูกไก่ดำ ออกดอกเป็นช่อ บริเวณส่วนยอดของต้นหรือบริเวณปลายกิ่ง และเป็น ‘ช่อดอกพิเศษ’ แบบ ‘ช่อฉัตร’ (verticillate inflorescence) เป็นช่อดอกที่มีแกนช่อดอกยาวมีดอกย่อยออกเป็นกลุ่ม (glomerule)
ดอกมีลักษณะเป็นหลอดเล็ก ๆ ปลายดอกแยกออกเป็นกลีบ กลีบบนและกลีบล่าง กลีบหนึ่งมีลักษณะโค้งงอนเหมือนช้อน กลีบดอกเป็นสีขาวหรือชมพู มีจุดสีม่วง โคนกลีบดอกเชื่อมติดกัน

ดอก - กระดูกไก่ดำ

ข้างในหลอดดอกมีเกสรเพศผู้ 2 ก้าน โผล่พ้นขึ้นมาจากหลอด
ดังนั้นดอกของต้นกระดูกไก่ดำ จึงเป็น ‘ดอกไม่สมบูรณ์’ (incomplete flower) ประเภท ‘ดอกไม่สมบูรณ์เพศ’ เพราะมีเพศเดียว (unisexual flower) โดยชั้นที่ใช้สืบพันธุ์โดยตรงของดอกนั้นมีเพียงเกสรเพศผู้

ฝัก - กระดูกไก่ดำ

ต้นกระดูกไก่ดำ ผลมีลักษณะเป็นฝัก มีความยาวประมาณ 1.3-1.5 เซนติเมตร

Karnraphee Talk

รู้จักต้นกระดูกไก่ดำแล้วนะคะ ทีนี้เรามาดูวิธีการสกัดสารสำคัญ เพื่อนำมาใช้ในการลดปวด แก้กล้ามนื้ออักเสบกันค่ะ

ต้นกระดูกไก่ดำ สุดยอดสมุนไพร ที่ทุกบ้านควรมีติดสวน

สารสำคัญในใบและราก ต้นกระดูกไก่ดำ

Willow-leaved Justicia

สรรพคุณของกระดูกไก่ดำ คือมีฤทธิ์ต้านอักเสบ และลดปวดได้เฉียบพลัน

สารที่พบในกระดูกไก่ดำ ได้แก่ สารอัลคาลอยด์, Juaticin และน้ำมันระเหย
งานวิจัยพบว่าสารสกัดกระดูกไก่ดำ มีสารในกลุ่ม flavonoids ช่วยต้านการอักเสบ โดยออกฤทธิ์ที่ opioid receptor ซึ่งเป็นกลไกเดียวกับ morphine (แต่มีฤทธิ์ลดปวดน้อยกว่า morphine 2 – 5 เท่า)
ฤทธิ์แก้ปวด ลดอักเสบของกระดูกไก่ดำ เกิดจากการทำงานผ่านหลายกลไก เทียบเท่ายาแผนปัจจุบันหลายชนิดที่ใช้กันอยู่ในปัจจุบัน และเป็นชนิดที่ไม่ใช่สเตียรอยด์
นอกจากนี้มีผลการศึกษาวิจัยสารสกัดเมทานอลของใบกระดูกไก่ดำ มีฤทธิ์ฆ่าเชื้อแบคทีเรียได้หลายชนิด และมีฤทธิ์เป็นพิษต่อเซลล์มะเร็ง

วิธีสกัดสารสำคัญจากใบกระดูกไก่ดำ

ตากยา
Willow-leaved Justicia Extract

1.เก็บใบกระดูกไก่ดำ ใช้ใบกลางอ่อน กลางแก่ (ใบเพสลาด) ล้างทำความสะอาด ผึ่งลมให้แห้ง
2.นำมาหั่นชิ้นเล็กๆ แช่ แอลกอฮอล พอท่วม 7 วัน ช่วงนี้อาจนำไปผึ่งแดด เร่งการสกัด ให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น
3.แล้วนำมากรองเก็บไว้ เปิดฝาให้แอลกอฮอลระเหยไปบ้าง
4.สามารถนำไปบรรจุขวดเสปรย์ แก้กล้ามเนื้ออักเสบ แก้ปวดได้เลย
(ไม่ต้องใส่กันเสีย เพราะมีแอลกอฮอลอยู่แล้ว)
*** เก็บใบกระดูกไก่ดำ เพื่อให้ได้ตัวยามีสรรพคุณดี และด้านการสงวนพันธุ์พืชสมุนไพร ตามตามหลักแพทย์แผนไทย ควรเก็บใบช่วง ตี3 – 9โมงเช้าค่ะ ***

หากต้องการเพิ่มความเป็นอโรมาติก สามารถนำมาผสมน้ำมันหอมละเหย สูตรข้างล่างนี้เลยค่ะ

สูตรสเปรย์กระดูกไก่ดำ สูตรเย็น หอมผ่อนคลาย

สรรพคุณแก้อาการปวดข้อ ปวดเมื่อย ฟกช้ำ อักเสบเฉียบพลัน (ใช้ฉีดบริเวณที่มีอาการปวดหรือมีการอักเสบของข้อต่าง ๆ)
ในส่วนผสมจะประกอบไปด้วย

1. สารสกัดกระดูกไก่ดำ 400 ซีซี (ระเหยแอลกอฮอล์ออก)
2. เมนทอล 60 กรัม
3. พิมเสน 60 กรัม
4. การบูร 60
5. น้ำมันหอมระเหย 10 ซีซี (กลิ่นเปปเปอร์มินต์)
6. น้ำมันเขียว (Cajuput oil) 2% 8 ซีซี

วิธีการทำ
1. ผสมเมนทอล พิมเสนและการบูร คนจนละลายเป็นเนื้อเดียวกัน
2. เติมน้ำมันเขียว แล้วคนให้เข้ากัน
3. เติมสารสกัดกระดูกไก่ดำ คนให้เข้ากันและ
4. แต่งกลิ่นด้วยเปปเปอร์มินต์ แล้วนำไปบรรจุลงในขวดสเปรย์

เท่านี้เราก็จะได้ยาประจำบ้านที่ทำเองได้ง่ายๆ จากสมุนไพรที่ปลูกได้เอง

*** ข้อควรระวัง ***
โปรดทดสอบการแพ้ก่อนใช้ผลิตภัณฑ์ หลีกเลี่ยงการใช้ในกลุ่มที่แพ้แอลกอฮอล

References:

R. Sandeep Varma, G. Ashok, S. Vidyashankar, P. Patki & Krishna S. Nandakumar (2011) Ethanol extract of Justicia gendarussa inhibits lipopolysaccharide stimulated nitric oxide and matrix metalloproteinase-9 expression in murine macrophage, Pharmaceutical Biology, 49:6, 648-652, DOI: 10.3109/13880209.2010.527993

Shikha, et al. Anti-inflammatory and Antinociceptive activity of Justicia gendarussa Burm.f. leaves. Indian journal of Natural Products and Resources Vol.1 (4), December 2010, pp.460

เพื่อนๆลองทำดู แล้วส่งความคิดเห็นเข้ามาแชร์กันนะคะ

** สมุนไพรใกล้ตัว มุ่งเสนอสรรพคุณทางยา การนำไปใช้ควรพิจารณาอย่างรอบด้าน **

7 thoughts on “ลักษณะทางพฤกศาตร์ต้นกระดูกไก่ดำ”

  1. ประวีร์ เลิศพิจารณา

    ลองให้คุณแม่ใช้บรรเทาอาการปวดเมื่อยได้ดีค่ะ

  2. ขอบคุณมากเลยค่ะ ตัวนี้ ใช้แจกคนรอบตัว ถวายพระ คุณตาคุณยายที่มาทำบุญ หลังใช้กันแล้วกลับมาถามหากันทุกคนเลยค่ะ สมุนไพรไทย ใช้ดีจริงๆค่ะ

  3. ประวีร์ เลิศพิจารณา

    ลองให้คุณแม่ใช้บรรเทาอาการปวดเมื่อยได้ดีค่ะ

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Shopping Cart

เราใช้คุกกี้เพื่อพัฒนาประสิทธิภาพ และประสบการณ์ที่ดีในการใช้เว็บไซต์ของคุณ คุณสามารถศึกษารายละเอียดได้ที่ นโยบายความเป็นส่วนตัว และสามารถจัดการความเป็นส่วนตัวเองได้ของคุณได้เองโดยคลิกที่ ตั้งค่า

Privacy Preferences

คุณสามารถเลือกการตั้งค่าคุกกี้โดยเปิด/ปิด คุกกี้ในแต่ละประเภทได้ตามความต้องการ ยกเว้น คุกกี้ที่จำเป็น

Allow All
Manage Consent Preferences
  • Always Active

Save